Ta strona używa polityki Cookies (ciasteczek). polityka cookiesx

Akademia Sztuk Pięknych

Instytut Badań Przestrzeni Publicznej

Elżbieta Anna Sekuła, „Aspiracje”

18 stycznia 2010 roku rektorzy trzech warszawskich uczelni – Akademii Sztuk Pięknych, Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej oraz Uniwersytetu Warszawskiego – w liście intencyjnym wyrazili wolę powołania międzyuczelnianej jednostki badawczej, Instytutu Badań Przestrzeni Publicznej.

Placówka utworzona zostanie w oparciu o Ośrodek Badań Przestrzeni Publicznej funkcjonujący przy ASP, Instytut Kultury i Komunikowania SWPS oraz Instytut Kultury Polskiej UW. Dotychczas jednostka działała jako Ośrodek Badań Przestrzeni Publicznej i mimo niedługiego czasu funkcjonowania zrealizowała już kilka projektów. Przy OBPP powstała także Rada Programowa, gromadząca zespół złożony z wybitnych przedstawicieli świata nauki i sztuki, wśród których znaleźli się prof. Jerzy Bralczyk, prof. Jacek Dyrzyński, prof. Teresa Gardocka, prof. Sławomir Gzell, red. Andrzej Jonas, prof. Maciej Mrozowski, prof. Roch Sulima, prof. Halina Taborska, prof. Wojciech Włodarczyk i prof. Anna Zeidler-Janiszewska.

Do tej pory odbyły się dwie znaczące imprezy naukowe i szereg kameralnych spotkań. Wiosną ubiegłego roku w Ośrodku miała miejsce debata poświęcona zarządzaniu Warszawą i jej tożsamości, a pretekstem do podjęcia dyskusji była prezentacja opublikowanego niedawno raportu z badań przeprowadzonych przez zespół pod kierownictwem prof. Bohdana Jałowieckiego – Warszawa. Czyje jest miasto?

Drugie z wydarzeń było już szerzej prezentowane na łamach „Aspiracji”. W październiku 2009 zorganizowana została konferencja Street art. Między wolnością a anarchią. Jej pomysłodawcy podjęli próbę zdefiniowania street artu w wielu wymiarach, proponując interdyscyplinarne spotkanie uwzględniające wielość perspektyw badawczych w patrzeniu na miasto i jego sztukę. Na dyskusję złożyły się głosy reprezentantów kulturoznawstwa, socjologii, architektury, prawa, historii sztuki i wielu innych dziedzin. Efektem konferencji będzie publikacja (także w wersji anglojęzycznej) biorąca pod uwagę jeszcze więcej możliwych aspektów złożonego zjawiska kulturowego, jakim jest street art.

Konferencja miała także swą kontynuację w wypowiedzi młodszego pokolenia. W listopadzie odbyła się debata z udziałem twórców street artu, studentów oraz doktorantów, stanowiąca rodzaj dialogu (ale i polemiki) z wnioskami płynącymi z części pierwszej. Spotkanie zaktywizowało młodych przedstawicieli środowiska akademickiego, którzy przygotowali całkowicie autorski program, korzystając jedynie z gościnnych murów Akademii. W przekonaniu twórców powstającego Instytutu ich głos jest niezbędnym uzupełnieniem interdyscyplinarnej dyskusji o roli sztuki w mieście – teksty będące efektem tego spotkania również znajdą się w składanym właśnie do druku tomie. Organizatorzy drugiej części konferencji przygotowali także plan cyklicznych spotkań (z udziałem zaproszonych specjalistów) poświęconych problematyce przestrzeni publicznej, które realizowane są pod auspicjami Ośrodka w tym semestrze.

W planach na najbliższą przyszłość znajdują się kolejne przedsięwzięcia. W Ośrodku rozpoczęły się prace nad projektami badawczymi – dotyczą one między innymi analizy kolorystyki miejskiej, obecności sztuki w mieście, oceny tworzenia i funkcjonowania przestrzeni publicznej w Warszawie oraz działalności organizacji pozarządowych. Z badaniami korespondują także kolejne propozycje spotkań naukowych i publikacji książkowych.

Na przyszły rok akademicki zaplanowana została debata powiązana z projektem badawczym na temat „kolorów Polski” – jej przedmiotem będą symboliczne związki koloru z przestrzenią na poziomie ogólnym i lokalnym: narodowym, regionalnym i miejskim. Z ideą interdyscyplinarnej konferencji łączy się potrzeba badań w zakresie barwności miasta i wypracowania zasad operowania kolorem w przestrzeni publicznej. Wspólnie z przedstawicielami warszawskich władz członkowie przyszłego Instytutu zamierzają aplikować o środki potrzebne na przeprowadzenie wielowymiarowej analizy kolorystycznej, a ostatecznym efektem projektu będzie stworzenie strategii zarządzania kolorem jako jednego z zasadniczych sposobów uporządkowania i estetyzacji przestrzeni.

Następny projekt wiąże się z efektami prac ostatniego kongresu urbanistycznego – chodzi o próbę zdefiniowania przestrzeni publicznej w sensie szerszym niż tylko architektoniczno-urbanistyczny kontekst, uwzględniającą jednak wspomniane wyżej ustalenia jako punkt wyjścia (do tej pory nie ma żadnej formalnej definicji tego pojęcia, funkcjonującej w dokumentach władz miejskich).

Kolejnym przedsięwzięciem badawczym Ośrodka będzie analiza statusu i działań podejmowanych w Polsce przez organizacje typu NGO – rozmaite fundacje, stowarzyszenia etc. działające w sferze kultury, a w szczególności w przestrzeni publicznej. W trakcie konferencji poświęconej temu zagadnieniu badacze, reprezentanci ministerstwa i władz miejskich oraz przedstawiciele wskazanych wyżej instytucji zastanowią się nad tym, jaką pełnią one obecnie rolę w polskim systemie politycznym i administracyjnym. Czy stanowią rodzaj instrumentu społeczeństwa obywatelskiego, czy raczej ich funkcjonowanie sprowadza się do prowadzenia intratnej działalności gospodarczej? Są organizacjami służącymi dobru publicznemu czy komercyjnymi przedsięwzięciami? Istotne będzie również porównanie realizacji przewidzianych zadań oraz strategii współpracy pomiędzy NGO’s a władzami miejskimi w Polsce i w Europie Zachodniej. Ważnym problemem są także relacje tych instytucji ze środowiskami twórczymi i ich miejsce w systemie tworzonym przez artystów, reprezentantów władzy politycznej oraz przedstawicieli wolnego rynku.

W najbliższym czasie, bo już 5 maja tego roku, odbędzie się konferencja poświęcona instytucjom sztuki – ich obecności, roli i funkcjonowaniu w kontekście przestrzeni publicznej. Ośrodek organizuje spotkanie przedstawicieli instytucji sztuki z całej Polski. Zamierzamy prześledzić i poddać analizie złożone relacje, jakie powstają dziś pomiędzy tym środowiskiem a przestrzenią publiczną (zwłaszcza światem artystycznym w niej funkcjonującym). W naszym przekonaniu jest to problematyka bardzo aktualna i ważna, dotykająca istoty przekształceń zarówno sztuki, jak i miast, których to zmian świadkami jesteśmy od 1989 roku, a może nawet dłużej. Spotkanie poświęcone instytucjom sztuki to kolejne duże przedsięwzięcie Ośrodka, a udział w nim potwierdzili już przedstawiciele najważniejszych ośrodków z Krakowa, Gdańska, Wrocławia i Warszawy. Jego efektem ma być publikacja zgromadzonego materiału. Debata dotyczyć będzie roli, znaczenia oraz możliwości (szans i zagrożeń), stojących przed polskimi instytucjami kultury w kontekście ułożenia przez nie relacji z i określenia swojego miejsca w przestrzeni publicznej. Przestrzeni publicznej rozumianej tak szeroko, jak to tylko możliwe – od ulicy po dyskurs. Street art wdziera się dziś do galerii, sztuka uliczna coraz lepiej radzi sobie w formalnym układzie kultury. Czy muzea równie śmiało wchodzą w przestrzeń ulicy? Czy w systemie społecznym (którego doskonałą reprezentacją jest późnonowoczesna metropolia), opartym na demokracji, kulturze dostępu i powszechnego uczestnictwa, elitarne instytucje mają szansę w konfrontacji z offową sztuką miejską? Co z tego spotkania może wyniknąć? Nadszedł czas nie tylko na podsumowanie tych „niebezpiecznych związków”, ale także – a może przede wszystkim – na refleksję nad obecnym statusem, sensem i formułami działania oraz celami i możliwą przyszłością, jaka otwiera się przed oficjalnymi, prestiżowymi instytucjami kultury w Polsce w kontekście aktywności artystów (i innych użytkowników miast) w przestrzeni publicznej.

Konferencja ma charakter warsztatowy – spróbujemy sformułować wspólnie i przedyskutować zasadnicze problemy i wyzwania. Najważniejsze wątki przewidywanej debaty to: aktualny status instytucji sztuki, definiowanie przestrzeni publicznej i wizje jej artystycznych możliwości oraz funkcji, miejsce instytucji sztuki w hierarchii instytucjonalnej i w środowisku artystycznym, zadania instytucji sztuki w odniesieniu do przestrzeni publicznej, doświadczenia i możliwości współpracy z artystami niezależnymi, przyszłość instytucji sztuki wobec ekspansywnego rozwoju niekontrolowanej twórczości – w tym w szczególności w przestrzeni publicznej etc.

Instytut Badań Przestrzeni Publicznej powstaje po to, by przedstawiciele różnych dyscyplin mogli badać, analizować, interpretować, a także projektować przestrzeń publiczną. Pełni ona bardzo istotną rolę we współczesnej kulturze, ponieważ to miasta wyznaczają dzisiaj kierunki jej rozwoju. Wszelkie nowe ruchy i tendencje w sztuce oraz w nauce stąd się wywodzą, a przestrzeń publiczna często stanowi dla nich swoiste laboratorium. Zarazem miejska przestrzeń publiczna jest dzisiaj nie tylko polem doświadczalnym kultury artystycznej, ale także sprawdzianem demokracji przedstawicielskiej, społeczeństwa obywatelskiego i wolnego rynku.

Powstający Instytut stawia sobie zróżnicowane i ambitne cele. Wśród nich znajdują się:

Prócz zadań o charakterze badawczym i twórczych koncepcji realizowanych we współpracy z miastem przyszły Instytut zamierza również prowadzić działalność dydaktyczną. Jednostka, korzystając ze znakomitego, charakteryzującego się zróżnicowanymi kompetencjami zaplecza kadrowego, chce zbudować dla studentów wszystkich uczelni zaangażowanych w projekt ścieżkę specjalizacyjną, dotyczącą animacji kultury w przestrzeni publicznej.

Zręby takiej działalności powstają już teraz, a jednym z pierwszych przedsięwzięć o charakterze dydaktycznym będzie stworzenie przy powstającym Instytucie Katedry Antropologii Sportu, której zadaniem stanie się analiza relacji pomiędzy fizyczną aktywnością człowieka a przestrzenią miejską. Związki sportu, kultury popularnej i przestrzeni publicznej domagają się uwagi badaczy – w Polsce byłby to projekt pionierski, a przedmiotów analizy na pewno nie zabraknie. Swoistym fenomenem jest tu chociażby Stadion Dziesięciolecia – przyszły Instytut zamierza zrealizować badania koncentrujące się na kulturowych reperkusjach Euro 2012 i znaczeniu tej sportowej imprezy dla miasta oraz jej wpływie na kształtowanie i organizację przestrzeni miejskiej. W planach jest również publikacja książkowa o charakterze międzynarodowym, dotycząca eventów sportowych organizowanych w miastach całego świata.

W badania złożonych relacji popkultury, sportu i przestrzeni publicznej dzisiejszych miast zamierzamy włączyć również studentów. Jednak jeszcze przed zainicjowaniem działań o charakterze stricte dydaktycznym zaczęli oni brać czynny udział w pracach powstającego Instytutu. Przy OBPP działa obecnie zespół tworzony głównie przez studentów kulturoznawstwa – „Frakcja” – który realizuje autorski program w semestrze letnim. Na projekt składa się cykl spotkań poświęconych rozmaitym problemom związanym z przestrzenią publiczną dzisiejszych miast. W polu zainteresowania młodych współpracowników placówki znalazły się między innymi kwestie takie, jak grupowe gry i zabawy na niewygodnym styku sztuki i polityki, strategie i cele anonimowego działania w mieście, znaczenie czcionki, litery i hasła dla przekazu w mieście, znaczenie muzyki w przestrzeni, aktywizm artystyczny, sztuka publiczna, nowe media i architektura, przestrzeń publiczna jako przestrzeń podziału władzy/kontroli. Członkowie „Frakcji” zamierzają w przyszłości podjąć także tematy związane z rolą światła w kształtowaniu przestrzeni miejskiej, rewitalizacją, nową architekturą mieszkaniową oraz współpracą społeczności lokalnej i artystów. Druga grupa studentów, ukonstytuowana jako „Puszka” (Warszawska Sztuka Publiczna), realizuje granty badawcze i zajmuje się tworzeniem portalu, który stanie się miejscem archiwizacji sztuki publicznej – młodzi współpracownicy Ośrodka badają przestrzeń Warszawy, prowadzą dokumentację fotograficzną, sięgają również do archiwów miejskich i proponują rozwiązania na przyszłość, korzystając z dobrych praktyk i doświadczeń innych metropolii.

Stworzenie Instytutu o tak interdyscyplinarnym profilu nie jest zadaniem łatwym – łączy on ponad instytucjonalnymi podziałami kilka uczelni, a także powstaje na pograniczu kompetencji dwóch ministerstw – Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dlatego rektorzy postanowili wszcząć jak najszybciej procedury zmierzające do uruchomienia tego przedsięwzięcia. Powołany zostanie wkrótce zarząd przyszłego Instytutu, uwzględniający w swym składzie przedstawicieli wszystkich zaangażowanych w projekt ośrodków naukowych oraz niezależnego koordynatora ds. współpracy z władzami miasta przy realizacji projektów artystycznych i naukowych w przestrzeni publicznej. Pierwszym i bardzo ważnym krokiem przybliżającym uczelnie do realizacji projektu stało się stworzenie zespołu operacyjnego, którego zadaniem będzie doprowadzenie do finału procedur założycielskich powstającego Instytutu oraz organizacja jego bieżących prac – formalne powołanie jednostki planowane jest na przyszły rok akademicki.

Trzeba na koniec podsumować istotę i zasadnicze znaczenie funkcjonowania tego rodzaju międzyuczelnianej jednostki naukowej. Placówka ta jest ważna przede wszystkim ze względu na rolę, jaką może i powinna – na wzór metropolii takich, jak chociażby Londyn – pełnić w mieście i wobec miasta (reprezentowanego głównie przez przedstawicieli jego władz). Instytut ma zatem znaczenie polityczne; w zamierzeniach jego twórców ma być ciałem konsultacyjnym (a zatem – również – krytycznym) dla samorządu miejskiego. Partnerska współpraca pomiędzy powstającą placówką a reprezentantami władz Warszawy została już nawiązana (między innymi z Wydziałem Estetyki i Centrum Komunikacji Społecznej). Nie zwalnia to jednak przyszłego Instytutu z wyznaczonych przez jego założycieli celów – krytyczna analiza sposobu zarządzania przestrzenią publiczną w Warszawie będzie jednym z priorytetowych zadań przyszłego Instytutu. W zachodnich metropoliach od dawna normą jest swoista „kontrasygnata” dla działań władz miejskich ze strony środowiska naukowego i nie ma powodu, by Warszawa nie miała tego standardu spełniać – a jeśli nie działo się tak dotychczas, to najwyższy czas ten stan rzeczy zmienić.

Waga społeczna tego przedsięwzięcia wiąże się z funkcjonowaniem współczesnych miast na kulturowej mapie – kreują one dzisiaj zasadnicze zmiany w kulturze. To tutaj wytwarza się nową jakość – zjawiska, problemy, relacje powstające w miastach określają naszą tożsamość, sztukę i naukę, decydują o rozwoju wolnego rynku oraz demokracji. Przestrzeń publiczna – jej definiowanie, znaczenie, kształt i zasady w niej funkcjonujące w tym kontekście są bardzo ważnym wskaźnikiem jakości miast – generatorów kultury.

Warto wreszcie podkreślić także wymiar intelektualny funkcjonowania przyszłego Instytutu. O jego randze decyduje zarówno interdyscyplinarność projektów, jak i udział wielu ośrodków akademickich i idący za tym potencjał badawczy.

Powstający Instytut zamierza analizować i zajmować stanowisko wobec najważniejszych problemów współczesnego miasta. W sferze artystycznej i estetycznej będzie to na przykład sztuka publiczna, design i street art, w sferze społecznej – relacje między metropolią a demokracją, mechanizmy konsultacji społecznych i partycypacji mieszkańców oraz funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w ogóle, w sferze tożsamościowej – symbolika i ikonografia oraz język miasta. Szerokie spectrum tworzą także planowane zadania – w polu zainteresowania przedstawicieli przyszłego Instytutu znajdują się projekty naukowe, badawcze, artystyczne i społeczne, spotkania naukowe, publikacje i wystawy oraz działalność dydaktyczna.

Last but not least – coraz bardziej aktywne i przybierające konkretne kształty zaangażowanie w działalność powstającego Instytutu przedstawicieli młodego pokolenia – przede wszystkim studentów i doktorantów – pokazuje siłę przyciągania tego nowego na intelektualnej mapie miejsca, a zarazem jest dobrą wróżbą na przyszłość. Stworzenie młodym ludziom pola dla autorskich działań i realizacji własnych projektów to także inwestycja w budowanie kapitału ludzkiego wokół przyszłego Instytutu.

O przestrzeni publicznej, jej funkcjach i dynamice można by jeszcze powiedzieć, rzecz jasna, bardzo wiele. Podobnie, jak o roli instytucji nauki i sztuki w jej kreowaniu oraz kształtowaniu. Najważniejszą kwestię można jednak określić dość lapidarnie – przestrzeń publiczna nie jest przestrzenią niczyją, lecz naszą wspólną. I zaszczepienie takiego sposobu myślenia o wszystkim, co nas w mieście otacza, będzie podstawowym wyzwaniem dla Instytutu Badań Przestrzeni Publicznej.

 

Wydarzenia

Więcej

l>